4 godzin temu
Lootboksy a kwestie prawne. Co można zmienić w przepisach?
Lootboksy od lat budzą kontrowersje, balansując na granicy rozrywki i hazardu. Choć mechanizm losowych nagród stał się jednym z najpopularniejszych modeli monetyzacji gier wideo, ustawodawcy w wielu krajach wciąż toczą dyskusje na temat tego, czy powinien podlegać regulacjom adekwatnym dla gier hazardowych. Jak na tym tle wygląda polskie prawo? Jakie zmiany są rozważane i czy obecne przepisy skutecznie chronią graczy? O tym w rozmowie z Interplay.pl opowiedziała Justyna Grusza-Głębicka z Fundacji Instytut Regulacji Hazardu.
Polskie prawo
Zacznijmy od zdefiniowania samego pojęcia. Lootboksy (ang. loot boxes) to mechanika stosowana w wielu grach komputerowych i mobilnych, polegająca na zakupie lub zdobyciu wirtualnej skrzynki zawierającej losowy zestaw przedmiotów. Mogą to być elementy wyposażenia postaci czy inne przedmioty wpływające na rozgrywkę. Dla producentów gier stanowią istotne źródło dochodu. Od kilku lat budzą jednak liczne kontrowersje prawne i etyczne. Głównym problemem jest podobieństwo lootboksów do gier hazardowych, zwłaszcza gdy ich zawartość jest losowa i nabywana za prawdziwe pieniądze.
Omawianą kwestię reguluje Ustawa o grach hazardowych z 2009 roku. Jak się okazuje, temat lootboksów w świetle prawa jest bardzo złożony.
„Wszystko zależy od konstrukcji danego lootboksa. Ustawa o grach hazardowych z 2009 r. wymaga kumulatywnego spełnienia określonych przesłanek. Element losowości nie budzi wątpliwości, zawartość skrzynki jest nieprzewidywalna, a producenci celowo ukrywają prawdopodobieństwo uzyskania poszczególnych przedmiotów. Kluczowym problemem jest natomiast wygrana pieniężna lub rzeczowa: wirtualne dobra uzyskiwane z lootboxów nie są ani pieniądzem, ani rzeczą w prawnym rozumieniu tych pojęć. Naczelny Sąd Administracyjny już w 2015 r. orzekł, iż wygrana rzeczowa musi mieć materialny charakter. Lootboxy nie kwalifikują się jako gry losowe. W mojej ocenie katalog gier hazardowych wskazany w ustawie jest zamknięty (chociaż można spotkać się z innymi stanowiskami). Żaden z wymienionych tam typów gier nie odpowiada mechanizmom lootboksów” – powiedziała w rozmowie z Interplay.pl adwokat dr Justyna Grusza-Głębicka z Instytutu Regulacji Hazardu.
Ewentualnym rozwiązaniem problemu mogłoby być zakwalifikowanie lootboksów do tej samej kategorii, co gry na automatach. Niemniej jednak i ta kwestia budzi kontrowersje.
„Większe możliwości kwalifikacyjne daje kategoria gry na automatach, zwłaszcza w oparciu o definicję drugą czyli art. 2 ust 5 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych, zgodnie z którą Grami na automatach są także gry na urządzeniach mechanicznych, elektromechanicznych lub elektronicznych, wtym komputerowych, oraz gry odpowiadające zasadom gier na automatach urządzane przez sieć Internet organizowane w celach komercyjnych, w których grający nie ma możliwości uzyskania wygranej pieniężnej lub rzeczowej, ale gra ma charakter losowy. Definicja nie wymaga spełnienia przesłanki wygranej pieniężnej ani rzeczowej, wystarczy, iż gra ma charakter losowy. Charakter losowy to nie to samo co element losowy. Los musi determinować grę. W tym wariancie lootbox można zakwalifikować jako hazard, o ile wynik jest determinowany przede wszystkim przez przypadek. W przypadku gier komputerowych może być z tym problem. Z reguły za hazard można uznać wyłącznie lootboxy typu E-E (embedded-embedded), czyli takie, gdzie dostęp jest płatny, a uzyskana nagroda jest zbywalna poza środowiskiem gry. Tu jednak też mam wątpliwości, czy działanie następcze w postaci zbycia nagrody można kwalifikować od startu jako wygraną pieniężną czy rzeczową w grze. Najpierw przecież wygrywa się wirtualne dobro, a dopiero potem je spienięża. Jest to czynność jakby dwuetapowa. A w definicji powinien być zawarty jeden etap, jeżeli interpretować ją bardzo precyzyjnie” – zaznaczyła.
To dobitnie świadczy o tym, iż przepisy w tej sprawie w Polsce są nieprecyzyjne. Ciekawie wygląda to w innych europejskich krajach. Na najbardziej zdecydowane kroki zdecydowali się regulatorzy w Beneluksie.
„W Danii, Finlandii, Francji, Szwecji czy Wielkiej Brytanii lootboxów nie zakwalifikowano jako hazard. Lootboxy podlegają tam wyłącznie ogólnym przepisom o ochronie konsumentów i prawie umów. Odmiennie postąpiły Belgia i Holandia: Belgia uznała, iż nagroda nie musi być wyrażalna w pieniądzu, wystarczy, iż ma wartość dla gracza (np. rzadkość przedmiotu), co doprowadziło do zakazu lootboxów m.in. w FIFA 18, Overwatch i CS:GO. Holandia postawiła wyżej poprzeczkę: nagroda musi mieć wartość rynkową, tj. być zbywalna wobec innych graczy. W obu krajach wymagana jest licencja na prowadzenie działalności obejmującej lootboxy” – podkreśliła Grusza-Głębicka.
Kluczowe zdefiniowanie pojęć
W polskim systemie prawnym brakuje jasnego określenia tego, czym są dobra wirtualne oraz same lootboksy. To otwiera przestrzeń do szukania luk prawnych dla producentów. Zdaniem naszej rozmówczyni, ustalenie przepisów to jedno, natomiast istotną kwestią będzie ich egzekwowanie.
„Fundamentalną luką jest brak legalnej definicji dobra wirtualnego i samego lootboxa. Bez tego interpretacja pod istniejące kategorie prawne jest zawodna. Na ostatniej konferencji naukowej dotyczącej przeciwdziałania szarej strefie w hazardzie padła propozycja stworzenia ustawy dedykowanej ochronie małoletnich przed zagrożeniami świata online, a w niej zawarcie wyraźnego zakazu kierowania lootboxów do małoletnich. W Chinach przykładowo wprowadzono obowiązek ujawniania prawdopodobieństwa uzyskania poszczególnych nagród. Dla przykładu – regulacja ustawowa przyniosła 95,6% compliance, wobec 64% przy branżowej samoregulacji w UK. Może obowiązek rejestracji dostawców lootboxów, aby łatwiej było kontrolować spełnienie wymagań compliance? Pomysłów jest sporo, ale prawdziwe pytanie, nad którym należy się pochylić brzmi: jak te wymogi egzekwować? Egzekucja wobec zagranicznych przedsiębiorców jest niezwykle utrudniona” – wyjaśniała.
Ważne kroki regulacyjne w najbliższym czasie powinna podjąć Unia Europejska. W drugiej połowie roku ma pojawić się projekt, który nałoży większe restrykcje na wydawców i producentów gier.
„Na poziomie unijnym nadzieje pokładane są w Digital Fairness Act (projekt spodziewany w czwartym kwartale 2026 r.), który ma rozszerzyć zakazy manipulacyjnych mechanizmów projektowych na mniejszych uczestników rynku, w tym wydawców gier. Nie liczyłabym jednak na kategoryczne zakazy”.
Nieuczciwe sterowanie
Losowość i nieprzewidywalność to niejedyne problemy związane z lootboksami. Ochrona graczy w tym przypadku jest niemal zerowa, a operatorzy świadomie nie ujawniają prawdopodobieństwa wylosowania określonych przedmiotów. Przez to gracz nie wie, jakie ma szanse na nagrodę.
„Nieuczciwe praktyki są zjawiskiem powszechnym i systematycznym, a ochrona graczy jest w praktyce słaba. Producenci gier celowo ukrywają prawdopodobieństwo uzyskania poszczególnych przedmiotów, co jest elementem świadomego projektu, nie przeoczeniem. W grach mobilnych Apple i Google wymagają ujawniania prawdopodobieństw, ale badanie rynku brytyjskiego wykazało, iż compliance wynosił jedynie 64% wśród 100 najlepiej zarabiających gier na iPhone’a. Mechanizmy dark patterns (uzależniające wzorce projektowe, nieujawniona personalizacja, nudging w grze) są wprost wymieniane w unijnym Fitness Check jako główny obszar nieregulowany” – mówiła Grusza-Głębicka. Ponadto dodała, iż gracze są objęci przepisami o ochronie konsumentów, ale brakuje prawa regulującego konkretnie lootboksy.
Konieczność zmiany prawa
Jak zatem wyegzekwować od producentów gier przestrzeganie ścisłych reguł? Kłopot może stanowić fakt, iż wiele podmiotów oferujących lootboksy jest zarejestrowanych poza granicami Polski. Dlatego bardzo dużym wsparciem mogłyby się okazać przepisy unijne.
– Jest to prawnie wykonalne, choć wymaga woli ustawodawcy. Problemem praktycznym pozostaje jurysdykcja: wielu producentów gier to podmioty spoza terytorium Polski i UE, a dotychczasowe doświadczenia z egzekucją u.g.h. wobec zagranicznych operatorów online wskazują na ograniczoną skuteczność krajowych instrumentów. Stąd kluczowa rola regulacji unijnej (DFA), która stworzyłaby jednolity standard dla całego rynku wewnętrznego. Ewentualnie można wziąć pod uwagę innego rodzaju współpracę międzynarodową, ale do tego potrzeba chęci, a nie każdy kraj ma interes w ograniczaniu działalności wydawców gier.
***
Choć w tej chwili w Polsce lootboksy co do zasady nie są uznawane za hazard, rozwój rynku gier oraz zmieniające się modele monetyzacji mogą wymagać dopasowania przepisów. Na poziomie europejskim widoczny jest trend zmierzający do zwiększenia ochrony konsumentów i większej transparentności działania producentów gier. Można zatem oczekiwać, iż w najbliższych latach regulacje dotyczące lootboksów będą stopniowo ujednolicane, zwłaszcza w zakresie ochrony nieletnich oraz obowiązków informacyjnych wobec graczy.
