PN-EN 12193 – praktyczny przewodnik po normach oświetlenia sportowego

Oświetlenie sportowe to jedna z tych instalacji, które „wychodzą” dopiero w użytkowaniu. W dniu odbioru bywa świetnie, a po kilku miesiącach pojawiają się komentarze: „w narożnikach ciemno”, „piłka ginie w powietrzu”, „na bramce oślepia”, „kamera nie łapie detali”. I bardzo często nie chodzi o to, iż opraw jest za mało — tylko o to, iż projekt nie został policzony i zweryfikowany zgodnie z normą.

W Europie kluczowym punktem odniesienia jest PN-EN 12193 — norma, która porządkuje wymagania dla oświetlenia boisk i hal sportowych: od doboru klasy I/II/III, przez utrzymywane natężenie (lx) i równomierność, aż po olśnienie (RG/RUG), wymagania dla TV oraz zasady siatki pomiarowej w odbiorze. Dziś porozmawiamy właśnie o niej.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest PN-EN 12193 i co dokładnie reguluje?
• Jak rozumieć obszary PA i TA oraz dlaczego TA potrafi „wywrócić” odbiór?
• Jak dobrać klasę oświetlenia I / II / III do poziomu rozgrywek, widowni i zastosowania?
• Które parametry najczęściej decydują o zgodności z normą?
• Jak wygląda siatka obliczeniowa i pomiarowa?
• Jakie wymagania pojawiają się przy transmisjach TV?
• Jak ograniczać światło uciążliwe (spill light) na boiskach zewnętrznych?
• Jakie są najczęstsze błędy w projektach i modernizacjach?
• Jak spiąć normę z projektowaniem i audytem w DIALux?
• Odporność mechaniczna, czyli BallProof – standard DIN 18032-3

Czym jest PN-EN 12193 i co dokładnie reguluje?

Jeśli mamy uniknąć sytuacji „na papierze jest OK, a w użytkowaniu coś nie gra”, potrzebujemy jednego punktu odniesienia, który mówi co, gdzie i jak mierzymy. W oświetleniu sportowym tym punktem jest PN-EN 12193. To norma, która porządkuje wymagania dla obiektów wewnętrznych (hale) i zewnętrznych (boiska/stadiony), a jej główny cel jest prosty: zapewnić takie warunki świetlne, żeby gra była bezpieczna i czytelna — dla zawodników, sędziów, widowni, a w razie potrzeby również dla kamer.

Co ważne: PN-EN 12193 nie sprowadza się do pytania „ile luxów ma być na płycie?”. Norma łączy w całość parametry jakości światła, wymagania dla różnych poziomów rozgrywek oraz zasady weryfikacji (obliczenia i pomiary). Dzięki temu projekt i odbiór nie są uznaniowe — tylko oparte o jasno opisane kryteria.

Norma dotyczy sportów indoor i outdoor i obejmuje (minimum wymagane):

Poza polem gry: widownia i sytuacje awaryjne (często pomijane w dokumentacji)

Warto wiedzieć, iż choć w praktyce PN-EN 12193 kojarzy się głównie z wymaganiami dla płyty boiska (lx, równomierność, olśnienie), to jednak należy pamiętać, iż norma dotyka także dwóch obszarów, które często „uciekają” w specyfikacjach i przetargach.

PA i TA – dwa obszary, które robią różnicę w odbiorze

W PN-EN 12193 występują dwa pojęcia „obszaru odniesienia”, na którym liczy się i mierzy parametry oświetlenia:

Najprościej mówiąc:

• PA = linie boiska (gra)

• TA = PA + „margines” dookoła (bezpieczeństwo)

Kiedy TA jest wymagane?

Norma mówi wprost: „Where a total area (TA) is specified…” — czyli TA wchodzi wtedy, gdy dla danego sportu i poziomu w tabelach występuje osobno PA i TA.

W praktyce:

• jeśli w tabeli dla dyscypliny widzimy tylko PA → sprawdzamy wymagania tylko na PA,
• jeśli widzimy PA + TA → należy spełnić wymagania na PA i dodatkowo wymagania minimalne na TA.

Zasada 75% dla TA – co to naprawdę znaczy?

W PN-EN 12193 wartości podane w tabelach dotyczą utrzymywanego oświetlenia w PA (Principal Area), czyli na adekwatnym polu gry.

Jeśli dana dyscyplina ma w normie określony również TA (Total Area) – czyli obszar całkowity (PA + strefa bezpieczeństwa) – wtedy norma wprowadza jasną regułę:

• E(TA) ≥ 75% E(PA) – natężenie w TA ma stanowić co najmniej 75% natężenia w PA,

• U(TA) ≥ 75% U(PA) – równomierność w TA ma stanowić co najmniej 75% równomierności w PA.

Klasy oświetlenia I / II / III – jak je dobrać bez zgadywania?

W PN-EN 12193 „klasa oświetlenia” nie jest etykietą marketingową, tylko prostym sposobem na dopasowanie jakości oświetlenia do poziomu gry i warunków obserwacji. Im wyższy poziom rozgrywek, większa widownia i większe odległości obserwacji (z trybun, z wysokości, z dalszych sektorów), tym wyższa klasa będzie adekwatna.

Dlatego przed zaprojektowaniem oświetlenia warto odpowiedzieć sobie na 3 pytania:

• Czy to ma być rekreacja/trening, czy oficjalne rozgrywki?
• Czy na obiekcie jest (lub będzie) widownia i jak daleko od pola gry?
• Czy w grę wchodzi rejestracja wideo / transmisje (choćby lokalne)?

Norma podkreśla ten kierunek wprost: im wyższy poziom gry i im dalej widz, tym wyższa klasa oświetlenia.

Parametry, które najczęściej „wywracają” odbiór

Jak już wspominaliśmy na początku – w praktyce odbiór oświetlenia sportowego rzadko wykłada się na tym, iż „brakuje opraw”. Najczęściej problem jest bardziej podstępny: średnia ilość światła wygląda dobrze, ale instalacja nie spełnia jednego z parametrów jakościowych albo nie została policzona w sposób, który da się później uczciwie porównać z pomiarem.

Dlatego poniżej zbieramy cztery elementy, które najczęściej decydują o zgodności z PN-EN 12193: utrzymywane natężenie (lx), równomierność, olśnienie oraz jakość barwy (w tym wskaźniki istotne dla TV). To jest ta część normy, która realnie przesądza, czy instalacja przejdzie odbiór i będzie działać dobrze także po czasie.

Siatka obliczeniowa i pomiarowa – jak to zrobić „zgodnie ze sztuką”?

Skoro wiemy już, które parametry najczęściej wywracają odbiór, to pojawia się najważniejsze pytanie: w jakich punktach i w jaki sposób mamy je liczyć oraz mierzyć, żeby wynik z projektu dało się później porównać z wynikiem z odbioru?

I tu właśnie wchodzi PN-EN 12193 z bardzo praktyczną odpowiedzią: porządkuje siatkę obliczeniową i pomiarową oraz zasady zapisu pomiarów. Dzięki temu nie ma „uznaniowości” typu: ktoś mierzy w jednych punktach, ktoś w innych, ktoś na innej wysokości — a potem wszyscy dziwią się, iż liczby się nie zgadzają.

Poniżej zbieramy najważniejsze zasady w formie prostej procedury: najpierw siatka (gdzie mierzymy), potem protokół (co zapisujemy), a na końcu tolerancja (jak porównujemy projekt z rzeczywistością).

KROK 1: Siatka – gdzie mierzymy?

Norma PN-EN 12193 podaje sposób szacowania maksymalnego rozstawu punktów siatki w funkcji dłuższego wymiaru obszaru referencyjnego. Wzór ma postać: p = 0,2 × 5^(log d), gdzie p to rozmiar siatki (orientacyjny maksymalny odstęp między punktami), a d to dłuższy wymiar obszaru odniesienia. Następnie liczbę punktów w kierunku dłuższym wyznacza się jako najbliższą nieparzystą liczbę całkowitą z ilorazu d/p, a w kierunku krótszym dobiera analogicznie, tak aby oczka siatki były możliwie zbliżone do proporcji 1:1.

KROK 2: Protokół – co powinno się w nim znaleźć?

Skoro siatka jest ustalona, drugi krok to protokół — bo bez niego wynik pomiaru jest „gołą liczbą” bez kontekstu. Norma wymienia elementy rekordu pomiarowego, m.in.:

• data/godzina,
• geometria i pozycje opraw,
• typy źródeł/układów sterowania,
• wiek opraw, czyszczenia,
• napięcie pracy,
• warunki klimatyczne (na zewnątrz),
• dane przyrządu (klasa/kalibracja).

KROK 3: Tolerancja: pomiar vs obliczenia

Na końcu zostaje porównanie: projekt (obliczenia) kontra rzeczywistość (pomiary). Norma wskazuje, iż różnice między średnimi wartościami zmierzonymi i obliczonymi (po uwzględnieniu tolerancji) powinny mieścić się w ≤ 10%.

W praktyce taki dobór punktów daje siatkę o „oczku” bliskim 1:1, dzięki czemu wyniki z obliczeń i pomiarów są porównywalne i mniej podatne na przypadkowe odchylenia.

Sport + transmisja TV: co PN-EN 12193 wymaga „ponad klasy I/II/III”

Wspominaliśmy powyżej, iż nieco inne zasady obowiązują, gdy obiekt ma być filmowany – choćby lokalnie. I faktycznie – w tym przypadku sama klasa I/II/III dla dyscypliny to często za mało.

Jeśli mamy do czynienia z transmisją – wtedy dochodzą wymagania „pod kamerę”: przede wszystkim oświetlenie pionowe, jakość barwy dla obrazu oraz kontrola migotania przy wysokich klatkażach.

Światło uciążliwe (spill light) – obowiązkowe przy boiskach zewnętrznych

Zbliżając się do końca artykułu, warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz – na boiskach outdoor nie projektujemy tylko „dla murawy”. Trzeba też pilnować, co dzieje się ze światłem poza obiektem. Właśnie dlatego PN-EN 12193 odnosi się do ograniczania światła uciążliwego oraz do pojęcia „curfew”, czyli pory nocnej, po której wymagania dotyczące uciążliwości są ostrzejsze.

W praktyce to często decyduje o:

• skargach mieszkańców i konfliktach z otoczeniem,
• zapisach formalnych i wymaganiach administracyjnych,
• konieczności doboru optyk, ekranowania i precyzyjnego celowania opraw.

To wszystko brzmi dość „opisowo”, więc poniżej pokazujemy praktyczne liczby z normy na przykładzie piłki nożnej — bo dopiero na konkretnych wartościach widać, gdzie najczęściej pojawiają się różnice między oczekiwaniami a odbiorem.

Przykład: piłka nożna – wartości normowe vs popularne tabele branżowe

Żeby nie operować ogólnikami, weźmy na warsztat piłkę nożną — bo to najczęstszy przypadek w inwestycjach samorządowych i klubowych. Poniższe wartości pokazują, jak norma ustawia poziomy dla klas I/II/III oraz dlaczego „popularne tabelki z internetu” mogą być pomocne jako orientacja, ale nie powinny być podstawą odbioru.

Najczęstsze błędy, które widzimy na obiektach sportowych

Podsumowując wszystko, co powyżej możemy zauważyć, iż występuje kilka naczelnych błędów przy projektowaniu oświetlenia w obiektach sportowych:

Skoro wiemy, gdzie najczęściej pojawiają się problemy, przejdźmy do praktycznego procesu: jak policzyć to w projekcie i jak przygotować odbiór, żeby wyniki były porównywalne.

DIALux i audyt: jak to spinamy w praktyce

Norma daje wymagania, ale to projekt i pomiary decydują, czy obiekt je realnie spełnia. Dlatego traktujemy DIALux i audyt nie jako „opcję”, tylko jako narzędzia, które spinają: założenia → obliczenia → siatkę → pomiary → protokół.

• Audyt istniejącej instalacji: pomiary na uzgodnionej siatce, protokół pomiarowy, weryfikacja vs wymagania klasy.

• Projekt w DIALux/DIALux evo: model geometrii, dobór optyk, obliczenia Ehor/Evert, równomierności, olśnienia, a dla TV — płaszczyzny i scenariusze pod kamery.

• Dokumentacja odbiorowa: porównanie obliczeń z pomiarami, wnioski i rekomendacje utrzymaniowe.

Odporność mechaniczna, czyli BallProof – standard DIN 18032-3

Na sam koniec warto wspomnieć, iż jeżeli mówimy o halach sportowych, oprócz parametrów świetlnych z PN-EN 12193 dochodzi jeszcze drugi wymiar wymagań: bezpieczeństwo mechaniczne opraw w warunkach gry.

W halach sportowych oprócz spełnienia wymagań PN-EN 12193 kluczowa jest też odporność opraw na uderzenia piłką (BallProof). To jednak inny obszar niż wymagania fotometryczne, dlatego omawiamy go w osobnym artykule o DIN 18032-3.

Certyfikat BallProof (DIN 18032-3) w oświetleniu hal sportowych — kompletny przewodnik Luxon LED

Zobacz, jak działa norma DIN 18032-3, jakie są klasy odporności i co warto sprawdzić przed odbiorem obiektu.

Czytam

Podsumowanie

Jeśli chcesz mieć oświetlenie sportowe, które przechodzi odbiór, działa „po czasie”, nie oślepia zawodników, dobrze współpracuje z kamerą i nie generuje konfliktów z otoczeniem, PN-EN 12193 warto traktować jako podstawę dla projektu, pomiarów i utrzymania.Jednak pamiętaj – punktem wyjścia powinna być zawsze rzetelna diagnoza stanu obecnego, czyli audyt: pomiary na uzgodnionej siatce, ocena utrzymywanych parametrów oraz weryfikacja miejsc, w których instalacja „gubi” wynik (równomierność, olśnienie, spill light). Dopiero na tej bazie sensownie dobiera się klasę, projektuje modernizację w DIALux i przygotowuje dokumentację odbiorową.

Zamów bezpłatny audyt

To pierwszy krok do zwiększenia efektywność energetycznej, poprawy warunków pracy. Dzięki niemu zyskasz projekt oświetlenia dopasowany do specyfiki Twojego obiektu, przestrzeni i potrzeb jego użytkowników.

Zostaw kontakt

Zamawiając bezpłatny audyt zyskasz::

Audyt oświetlenia

Projekt indywidualnego rozwiązania oświetleniowego

Analizę finansową inwestycji

Szacowany poziom redukcji energii elektrycznej i emisji CO2

Wypełnij formularz – skontaktujemy się w ciągu 1 h

Formularz-analiza-inwestycji/audyt

Zgody *

Wyrażam zgodę na otrzymywanie informacji handlowych od Luxon Sp. z o.o. za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej oraz na korzystanie z komunikacji e-mail w celach marketingowych. Polityka prywatności

Captcha

Wyślij

Jeżeli jesteś człowiekiem, zostaw to pole puste.